Անդր­կով­կա­սում իս­կա­պես շատ բան է սկսել փոխ­վել. զգաց­վում է ոչ մի­այն պատ­մու­թյան, այլ նաև մեծ աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կա­նու­թյան «հոտ»․ «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

regnum.ru-ն գրում է, որ տեղի են ունեցել հեռախոսազրույցներ Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի և նրա ադրբեջանցի պաշտոնակցի ու Հայաստանի վարչապետի միջև: Նախ՝ կողմերը, ինչպես հաղորդում է Ռուսաստանի նախագահի մամուլի ծառայությունը, «մանրամասն քննարկել են նոյեմբերի 21-ին Ռուսաստանի միջգերատեսչական պատվիրակության Երևան և Բաքու կատարած այցի արդյունքները, ինչպես նաև նոյեմբերի 9-ի՝ երեք երկրների ղեկավարների հայտարարության դրույթների կատարման ընթացքը», որը իրականացնում են հակամարտող երկու կողմերը: Հեռախոսազրույցների ընթացքում գնահատվել է նաև ռուս խաղաղապահների գործունեությունը և նախանշվել նրանց հետագա քայլերը Ադրբեջանի, Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի բնակչությանը մարդասիրական օգնություն ցուցաբերելու ուղղությամբ: Միևնույն ժամանակ, հատուկ ուշադրություն է դարձվել տարածաշրջանում տնտեսական փոխգործակցության և տրանսպորտային հաղորդակցության ապաշրջափակման խնդիրներին:

Հիշեցնենք, որ նոյեմբերի 9-ի համատեղ հայտարարության տեքստում ասված է, որ «տարածաշրջանում բոլոր տնտեսական և տրանսպորտային կապերը ապաշրջափակվում են», իսկ Հայաստանը տրանսպորտային միջանցք է տրամադրելու Ադրբեջանի արևմտյան շրջանների և Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության համար և ապահովելու է երկու ուղղություններով քաղաքացիների, տրանսպորտային միջոցների և ապրանքների անարգել տեղաշարժի կազմակերպումը: Միևնույն ժամանակ, տրանսպորտային երթևեկի նկատմամբ վերահսկողությունը իրականացնելու է Ռուսաստանի ՀԴԲ-ի սահմանային ծառայությունը: Այդ ուղղությամբ ակտիվորեն աշխատանքներ են իրականացվում: Նախկինում Բաքվից Նախիջևան հնարավոր էր հասնել կա՛մ ինքնաթիռով, կա՛մ Իրանի ու Թուրքիայի տարածքով անցնող ցամաքային ճանապարհով: Հիմա ամեն ինչ փոխվում է, և ամեն ինչ սկսում է արագորեն զարգանալ:

Ղարաբաղյան համաձայնագրի ստորագրումից անմիջապես հետո Թուրքիան հայտարարել է դեպի Նախիջևան երկաթուղու կառուցման մասին, իսկ Նախիջևանում կվերակառուցվի Շարուր-Նախիջևան-Ջուլֆա երկաթգիծը, որը կառուցվել է դեռ 1908 թվականին: Եվ անմիջապես զգացվում է ոչ միայն պատմության, այլ նաև մեծ աշխարհաքաղաքականության «հոտ»: Ադրբեջանցի և թուրք փորձագետներն այն կարծիքին են, որ Մեղրիով Իրանի հետ Հայաստանի հարավային սահմանի երկայնքով տրանսպորտային միջանցքը կարող է օգտագործվել նոր գազատարների և նավթատարների համար: Ավելին, ակնկալվում է Ռուսաստանը Թուրքիայի և Իրանի հետ կապող երկաթուղային գծի՝ «Անդրկովկասի Տրանսսիբի» գործարկումը: Նկատենք, որ արևել յան և կենտրոնական Թուրքիան ուղիղ երկաթուղային հաղորդակցություն չունի երկրի հարավային մասի ամենամեծ նավահանգիստների հետ (Ջեյհան, Մերսին, Իսկենդերուն, Յումուրթալիք)՝ դրա ստեղծման խիստ թանկ լինելու պատճառով:

Թուրքիայում Կարսը մայրաքաղաքի հետ կապող երկաթգիծը միակ և ծանրաբեռնված տրանսթուրքական մայրուղին է, որը գրեթե մասնաճյուղեր չունի դեպի երկրի այլ «ներքին» շրջաններ և նրա արևմտյան եվրոպական սահմաններ: Այստեղ նկատելի դեր է խաղում երկարաժամկետ սոցիալական և քաղաքական անկայունությունը Հայաստանի, Իրաքի և Սիրիայի հետ սահմանակից շրջաններում: 30-ամյա դադարից հետո այսօր Ռուսաստանը կարող է ստանալ Իրանի և Թուրքիայի հետ ուղիղ երկաթուղային հաղորդակցություն: Հիմա մնում է հասկանալ, թե ինչպես սկսել այդ աշխատանքը: Ըստ Ռուսաստանի արտակարգ իրավիճակների նախարարության Լեռնային Ղարաբաղի հարցերով գլխավոր վարչության օպերատիվ խմբի մասնագետ Ռոման Սվիրեդոկի, «իրավիճակը գնահատելու համար ստեղծվել են միջգերատեսչական գնահատման հանձնաժողովներ, որոնց կազմում ընդգրկված են ինչպես Ռուսաստանի արտակարգ իրավիճակների նախարարության, այնպես էլ այլ շահագրգիռ նախարարությունների մասնագետներ»:

Մի խոսքով, Անդրկովկասում Ղարաբաղյան պատերազմի ավարտից հետո սկսվում է Թուրքիայի և Իրանի հետ հին-նոր հաղորդակցությունների ստեղծման, կամ, ավելի ճիշտ, վերագործարկման գործընթացը Ռուսաստանի ներգրավմամբ, որը ենթադրում է Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի ընդգրկում այդ գործընթացին։ Միևնույն ժամանակ, փոխվում է Վրաստանի աշխարհաքաղաքական նշանակությունը, որի տարածքով ներկայումս անցնում են հաղորդակցությունները Ադրբեջանի և Թուրքիայի միջև: Հետևաբար, անկախ այն բանից, թե ինչ է մտածում Թբիլիսին Եվրամիությանը և ՆԱՏՕ-ին ինտեգրվելու հնարավորությունների մասին, հանրապետությունն ընկալվում է միայն որպես այնպիսի պոտենցիալ էնդեմիկ դաշտ, որտեղ մի պետություն իրականացնում է ռազմաքաղաքական և տնտեսական գործողություններ, բայց որը չի բացառում այլ պետությունների ազդեցությունը:

Բավական է նշել Ռուսաստան-Իրան-Թուրքիա դաշինքը, որը ծագել է սիրիական ուղղությամբ: Ինչ վերաբերում է Ադրբեջան-ՀայաստանԼեռնային Ղարաբաղ եռանկյունու փոխհարաբերությունների համակարգին, որը փոխշահավետ է առաջին հերթին տնտեսական տեսակետից (նաև այլ կերպ), համագործակցությունը կարող է ի վերջո փոխել ադրբեջանցիների և հայերի դիմակայական հոգեբանությունը, ինչի մասին, ի դեպ, ասել է Պուտինը: Այսպիսով, Վրաստանը շուտով ստիպված կլինի հրաժարվել Անդրկովկասում եվրոպական և ամերիկյան խաղաքարտերը խաղարկելուց, որոնք նախկինում, կարծես թե, հաղթաթղթեր էին, և սկսի կառուցել հավասարակշռված արտաքին քաղաքականություն:

Հասկանալի է, որ Թբիլիսիում կան ուժեր, որոնք ակնկալում են, որ Արևմուտքը «թույլ չի տա կապված ղարաբաղյան համաձայնագրի հետ ենթակառուցվածքային փոփոխություններ կատարել տարածաշրջանում, և Վրաստանը չի կորցնի տարանցիկ երկրի իր բացառիկ գործառույթը»: Ինչպես այդ առնչությամբ գրում է լեհական «Polityka» հրատարակությունը, Թբիլիսին «պատմությունից դասեր չի քաղում», Արևմուտքում Վրաստանին գովում են այն բանի համար, որ «նա վռնդել է ռուսներին», բայց այժմ «այդ դիրքորոշումը կառուցողական չի թվում»: Այո, Անդրկովկասում իսկապես շատ բան է սկսել փոխվել:

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում