Հայաստանում որոշել են տնտեսել օմբուդսմենի հաշվին

Euro-ombudsman.org-ը գրում է, որ 2019 թվականի նոյեմբերին Հայաստանում Մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտի 15-ամյակի կապակցությամբ կայացած խորհրդաժողովում, Հայաստանի Ազգային ժողովի ամբիոնից իր ելույթում վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը ասել է հետևյալը. «Մենք վստահ ենք, և հույս ունենք, որ ՄԻՊ-ի գործունեության համար 2018 թվականին Հայաստանում տեղի ունեցած ոչ բռնի թավշյա հեղափոխությունը ստեղծել է նոր պայմաններ և նոր միջավայր»:

Ներկայումս հասարակական կարծիքի հարցման համաձայն, Հայաստանում օմբուդսմենի ինստիտուտը շարունակում է մնալ այն սակավաթիվ պետական ինստիտուտներից մեկը, որին վստահում են քաղաքացիները: Չնայած դրան, հանրապետության ֆինանսների նախարարության առաջարկով Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունը որոշել է այս տարվանից սկսած ֆինանսավորել նրա աշխատանքը մնացորդային սկզբունքով: Կարելի է կարծել, որ պատճառը ֆինանսական և տնտեսական դժվարություններն են, որին երկրի բյուջեն բախվել է Լեռնային Ղարաբաղի պատերազմից հետո, և դա օբյեկտիվ գործոն է: Բայց խնդիրն այն է, որ այդ գաղափարը նոր չէ: Նման օրենսդրական նախաձեռնությամբ ֆինանսական վարչությունը կառավարությանն էր դիմել դեռ պատերազմից առաջ, ավելի ճիշտ 2020 թվականի սեպտեմբերին: Բայց հետո այն հետաձգվել էր:

Թվում է, թե Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի մեծ աշխատանքը, որը իրականացվել է պատերազմի ընթացքում հակառակորդի կողմից խաղաղ բնակիչների և ռազմագերիների իրավունքների ոտնահարման, ինչպես նաև ռազմական գործողությունների դադարից հետո հայ-ադրբեջանական սահմանը որոշելիս սահմանային բնակավայրերում բնակվող քաղաքացիական անձանց իրավունքների պաշտպանության ուղղությամբ, կփոխի ֆինանսների նախարարության պաշտոնյաների կարծիքը և կհամոզի կառավարությանը, որ օմբուդսմենի գրասենյակին տրվող փողը ավելորդ չէ: Դժվար է չնկատել այն հսկայական աշխատանքը, որը կատարվել է ՄԻՊ-ի կողմից միջազգային կազմակերպություններում, այդ թվում ՄԱԿ-ում, Եվրոպայի խորհրդում և Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում բոլոր վերը նշված խնդիրների շուրջ: Եվ դա այն դեպքում, երբ Հայաստանում օմբուդսմենի գրասենյակի հիմնական աշխատանքը չի նվազել ոչ անցած տարիների, և ոչ էլ անցած ամիսների ընթացքում:

Ընդհակառակը, համաճարակն ու պատերազմը մարդու իրավունքների նոր խախտումներ են առաջացրել: Եվ, ակնհայտորեն, առաջիկա տարիներին դրանց թիվը չի նվազի: Հայաստանի օմբուսմենը կարծում է, որ առաջարկվող օրինագիծը զգալիորեն մեծացնում է իր գրասենյակի ֆինանսական կախվածությունը գործադիր իշխանությունից, և դա հակասում է ընդունված «Փարիզյան սկզբունքներին»: ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհուրդը Հայաստանի օմբուդսմենի գրասենյակին շնորհել է բարձրագույն «Ա» կարգավիճակ: Դա հնարավորություն է տվել Պաշտպանի ինստիտուտին վստահել մարդու իրավունքների պաշտպանության լրացուցիչ անկախ լիազորություններ:

Բացի այդ, այդ բարձր կարգավիճակի շնորհիվ, հանրապետության ներկայիս օմբուդսմենը կարող է փորձագետ լինել մի շարք միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպություններում, այդ թվում Եվրոպայի խորհրդի Խոշտանգումների և անմարդկային վերաբերմունքի կոմիտեում: Դա օգնում է Հայաստանի օմբուդսմենին պաշտպանել ոչ միայն Հայաստանի, այլ նաև հայաբնակ Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղ) բնակիչների իրավունքները միջազգային հարթակներում: Նման պաշտպանության կարևորությունը առանձնահատուկ կարևորություն էր ստացել Լեռնային Ղարաբաղում պատերազմի ընթացքում և կարևոր է ներկայումս, երբ սահմանային վեճերի և սահմանազատման արդյունքում վտանգվել են հայկական մի շարք բնակավայրերի բնակիչների իրավունքներն ու ազատությունները:

Այդ ֆոնին ծիծաղելի է թվում Հայաստանի ֆինանսների նախարարության գործողությունը, որը հանդես են գալիս «Քաղաքացիների իրավունքների պաշտպանի մասին» օրենքից այն նորմը հանելու օրենսդրական նախաձեռնությամբ, որը ապահովում է ՄԻՊ-ի ֆինանսական կայունությունն ու գործադիր իշխանությունից անկախությունը: Դա կարող է հանգեցնել այն փաստին, որ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհուրդը չեղյալ կհայտարարի Հայաստանի ՄԻՊ-ի բարձրագույն «Ա» կարգավիճակը: Եվ դա ոչ թե ձևականություն է, այլ ՄԻՊ-ի մեխանիզմների իրական սահմանափակում: Դա հատկապես կարևոր է օմբուդսմենի ինքնապաշտպանության համար, որը պարբերաբար ենթարկվում է տարբեր տեղեկատվական գրոհների հարևան Ադրբեջանից հայ բնակչության իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության պատճառով:

Թերևս Հայաստանում օմբուդսմենի ինստիտուտի ֆինանսավորման սահմանափակումները բխում են երկրում առկա տնտեսության ներկա վիճակից: Բայց քաղաքական տեսակետից դա ակնհայտ սխալ է, որը կունենա ռազմավարական նշանակություն, այդ թվում միջազգային ինստիտուտների կողմից գնահատված երկրի մարդու իրավունքների վարկանիշի համար: Ի վերջո, «Փարիզյան սկզբունքներ»-ն են հիմք հանդիսանում մարդու իրավունքների ազգային ինստիտուտների արդյունավետության գնահատման համար: Իզուր չէ, որ դրանք պարունակում են կետ այդ հաստատությունների ֆինանսական անկախության վերաբերյալ: Դա հետտոտալիտար երկրներում ժողովրդավարություն ստեղծելու երկար տարիների պայքարի արդյունք է:

Հասկանալի է, որ արդյունավետ կարող է գործել միայն այն ՄԻՊ-ը, որն ընտրվել է խորհրդարանի կողմից և ունի այնպիսի բյուջե, որը հնարավոր չէ փոփոխել պաշտոնատար անձանց ցանկությամբ: Եվ այսօր, որքան էլ Հայաստանի իշխանությունները բարձրաձայն հայտարարեն, որ իրենք կողմ են մարդու իրավունքները պահպանելուն և հարգելուն, և այդ նպատակներին ծառայող ինստիտուտների զարգացմանը, բայց ընտրողական ֆինանսավորման նման մեխանիզմի առկայությունը ժխտում է այդ ամեն ինչը: Այդ թվում միջազգային հանրության աչքում: Արդյո՞ք ժողովրդավարական Հայաստանին անհրաժեշտ է նման հեռանկար: Երևի ոչ: Ինչպես իր ասուլիսում նշել է Արման Թաթոյանը, ՄԻՊ-ի ֆինանսավորման նվազումը հնարավոր է, եթե նույնը լինի մյուս բոլոր պետական կառույցներում կապված երկրում առկա ֆինանսատնտեսական դժվարությունների հետ ... իսկ նման ընտրովի մոտեցումը, որն առկա է ներկայումս, կարելի է համարել ճնշում ՄԻՊ-ի վրա:


Անի Սիմոնյան

Pressmedia.am