Երբ հեռուն կարող է նաև շատ մոտ լինել ազդեցությունների առումով. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Հայաստանում և, ընդհանրապես, մեր տարածաշրջանում հաճախ գերակա են սեփական անմիջական խնդիրները, սակայն ժամանակակից աշխարհի գլոբալ փոխկապակցվածության պայմաններում տարբեր տարածաշրջաններում, այդ թվում՝ Արևել յան Ասիայում տեղի ունեցող զարգացումները կարող են լուրջ ազդեցություն ունենալ միջազգային անվտանգության, տնտեսության և տարածաշրջանային կայունության վրա։

Թեկուզ անմիջականորեն այս գործընթացները չանդրադառնան մեր առօրյա կյանքի վրա, բայց կարևոր է հասկանալ, որ ժամանակակից աշխարհում նույնիսկ հեռավոր տարածաշրջաններում տեղի ունեցող ցանկացած լուրջ էսկալացիա կարող է շղթայական ազդեցություն ունենալ՝ սկսած միջազգային տնտեսական հարաբերություններից մինչև ռազմավարական դաշնակիցների քաղաքականության փոփոխություն։ Ուստի, Հայաստանի քաղաքական, փորձագիտական ու մեդիա շրջանակների համար անկարևոր չեն կարող լինել նշյալ զարգացումները՝ նաև երկրի տնտեսական, անվտանգային և քաղաքական շահերի վրա դրանց հնարավոր ազդեցության տեսանկյունից։

Հեռավոր արևել յան տարածաշրջանը կրկին հայտնվել է միջազգային ուշադրության կենտրոնում՝ պայմանավորված Թայվանի շուրջ զարգացող իրադարձություններով, որոնք ոչ միայն ընդգծում են այս փոքրիկ կղզու ռազմավարական նշանակությունը, այլև լրջագույն կերպով լարում են Չինաստանի և Ճապոնիայի՝ առանց այդ էլ բարդ հարաբերությունները։ Թայվանի հետ կապված լարվածությունը, որը հատկապես սրվել է Ճապոնիայի վարչապետի այն հայտարարությունից հետո, որ կղզու շուրջ իրավիճակի սրացումը կարող է ուղիղ սպառնալիք ներկայացնել Ճապոնիայի ազգային անվտանգության համար, վերջին օրերին նոր թափ է ստացել։ Չինաստանն արդեն անցել է որոշակի քայլերի՝ փորձելով վնասել Ճապոնիայի տնտեսությանը, ուստի ոչ միայն դադարեցրել է չինացի զբոսաշրջիկների հոսքը դեպի այդ երկիր, այլև հայտարարել է ճապոնական ծովամթերքը բոյկոտելու մասին։ Այսպիսի իրավիճակը գալիս է ոչ միայն Չինաստանի ու Թայվանի միջև առկա պատմական ու քաղաքական հակասություններից, այլև տարածաշրջանի մյուս դերակատարների՝ հատկապես Ճապոնիայի ներգրավվածության աճից։

Չինաստանը մշտապես դիտարկել է Թայվանը որպես իր անբաժանելի մաս, այն դեպքում, երբ Թայվանը գործում է որպես փաստացի անկախ պետություն՝ իր սեփական կառավարությամբ, բանակով ու տնտեսական համակարգով։

Վերջին տարիներին Պեկինի կողմից դրսևորվող ճնշումների աճը ինչպես քաղաքական, այնպես էլ ռազմական հարթության վրա, դարձել է միջազգային քաղաքականության կարևորագույն հիմնախնդիրներից մեկը, իսկ ԱՄՆ-ի և այլ արևմտյան երկրների աջակցությունը Թայվանին իրավիճակը դարձնում է առավել բազմաշերտ ու անկանխատեսելի։

Թայվանի շրջակայքում Չինաստանի կողմից պարբերաբար իրականացվող լայնածավալ ռազմական վարժանքները, ինչպես նաև օդային ու ծովային սահմանների մոտ կատարվող մշտական խախտումները փաստացի ուժի ցուցադրություն են ոչ միայն Թայվանի, այլև ամբողջ տարածաշրջանի ու միջազգային հանրության համար։ Այս գործողություններն ուղեկցվում են սպառնալից հռետորաբանությամբ, տնտեսական ճնշումներով և դիվանագիտական ակտիվությամբ, որի նպատակը ոչ միայն Թայվանի վրա ճնշում գործադրելն է, այլև տարածաշրջանային այլ դերակատարներին, այդ թվում՝ Ճապոնիային ուղերձ հղելը, որ Պեկինը պատրաստ է պաշտպանել իր ազգային շահերը ցանկացած գնով։

Սակայն Ճապոնիայի ներգրավվածության աճը Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանում խիստ հատկանշական է։ Ճապոնիան, որպես տարածաշրջանի առաջատար տնտեսություն և ԱՄՆ-ի առանցքային դաշնակից, մշտապես զգայուն է եղել տարածաշրջանային անվտանգության սպառնալիքների նկատմամբ, իսկ Թայվանի շուրջ լարվածության աճն, առավել քան երբևէ, ստիպում է Տոկիոյին ակտիվացնել իր դիվանագիտական ու ռազմական ջանքերը։ Տոկիոյում Թայվանի հետ կապված իրավիճակի շուրջ մտահոգության հիմքում ոչ միայն աշխարհագրական մերձավորությունն է, այլև այն փաստը, որ Թայվանի նեղուցի ազատությունն ու անվտանգությունը կենսական նշանակություն ունեն Ճապոնիայի էներգետիկ և առևտրային երթուղիների համար։ Ինչպես գիտենք, Ճապոնիան սակավ բնական ռեսուրսներ ունի ու իր տնտեսության պտուտակներն աշխատացնելու համար կարիք ունի ծովային ճանապարհով այդ ռեսուրսների՝ հատկապես էներգակիրների ներկրման։ Եթե տարածաշրջանում սկսվի ռազմական հակամարտություն, դա անմիջականորեն կխաթարի միջազգային առևտրի հոսքերը, ինչն անկանխատեսելի հետևանքներ կունենա ոչ միայն Ճապոնիայի, այլև ողջ Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի համար։

Չինաստանի և Ճապոնիայի հարաբերությունները պատմականորեն բարդ են։ Դարերի ընթացքում կուտակված պատմական անցյալի վերքերը, քաղաքական հակասությունները և տնտեսական մրցակցությունը մշտապես առկա են եղել նրանց հարաբերություններում։ Թայվանի հարցում, սակայն, այս բոլոր խնդիրները մեկտեղվում են ռազմավարական հարթակում. Չինաստանը տեսնում է իր ազգային ինքնիշխանության ու տարածքային ամբողջականության հարցը, մինչդեռ Ճապոնիան՝ սեփական անվտանգության և աշխարհաքաղաքական դիրքի ապագան։ Վերջին զարգացումների ֆոնին նկատելի է, որ Պեկինը փորձում է ոչ միայն ստիպել Թայվանին՝ հրաժարվել անկախության հավակնություններից, այլև ճնշում գործադրել Ճապոնիայի վրա, որպեսզի վերջինս զերծ մնա տարածաշրջանային հակազդեցություններից։ Սակայն պարտավորությունները ԱՄՆ-ի առջև, տարածաշրջանային դաշնակիցների հետ համագործակցությունը և սեփական ազգային շահերը ստիպում են Ճապոնիային գնալ ավելի վճռական քայլերի, այդ թվում՝ ռազմական բյուջեի ավելացման, պաշտպանական նոր ռազմավարության որդեգրման և ամերիկյան ռազմական ներկայության ընդլայնման ուղղությամբ։

Այս իրավիճակում մեծանում է նաև ԱՄՆ-ի դերակատարությունը, որը թեև անմիջականորեն չի մասնակցում Չինաստան-Ճապոնիա հակամարտությանը, բայց Թայվանի հարցում հանդես է գալիս որպես այդ երկրի ինքնորոշման ու անվտանգության երաշխավոր։ Վաշինգտոնի ու Տոկիոյի ռազմավարական գործընկերությունը, ինչպես նաև Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան անվտանգության ճարտարապետության ամրապնդումը, ըստ էության, ուղղված են Չինաստանի ազդեցության զսպմանը։ Չինաստանն, իր հերթին, ամեն քայլափոխի զգուշացնում է, որ ցանկացած արտաքին միջամտություն Թայվանի հարցում կարող է հանգեցնել շատ լուրջ հետևանքների՝ ներառյալ ռազմական հակամարտության ռիսկին։ Այս պայմաններում նույնիսկ ամենափոքր միջադեպը կարող է դառնալ էսկալացիայի պատճառ, քանի որ բոլոր կողմերը գործում են բարձր լարվածության ու փոխադարձ անվստահության մթնոլորտում։

Բացի ռազմական ու դիվանագիտական բաղադրիչից, կարևոր է դիտարկել նաև տնտեսական և տեխնոլոգիական ենթատեքստը։ Թայվանը համաշխարհային տնտեսության համար առանձնահատուկ կարևորություն ունի բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտում՝ հատկապես էլեկտրոնիկայի ու միկրոչիպերի արտադրության տեսանկյունից։ Ճապոնիան և Չինաստանը, որպես տարածաշրջանային տեխնոլոգիական հսկաներ, խորապես ներգրավված են Թայվանի հետ տնտեսական կապերում, և ցանկացած լարվածություն կարող է խաթարել մատակարարման շղթաները, առաջացնել գլոբալ ճգնաժամ հատկապես այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են ավտոարդյունաբերությունը, սպառողական էլեկտրոնիկան, կապի միջոցները։

Վերջին ամիսներին նկատվում է, որ բազմաթիվ խոշոր ընկերություններ փորձում են դիվերսիֆիկացնել իրենց մատակարարման շղթաները՝ նվազեցնելու համար հնարավոր ռիսկերը, սակայն լիարժեք այլընտրանքներ այս պահին գոյություն չունեն։ Տեխնոլոգիական մրցակցությունը, որը վերջին տարիներին դարձել է Չինաստանի և արևմտյան երկրների միջև հիմնական ճակատներից մեկը, Թայվանի շուրջ տեղի ունեցող զարգացումների մասով ձեռք է բերում նոր երանգներ։ Եթե Չինաստանը կարողանա վերահսկողություն հաստատել Թայվանի նկատմամբ, դա կբերի տեխնոլոգիական հսկայական ռեսուրսների կենտրոնացման Պեկինի ձեռքում, ինչը կփոխի ուժերի հարաբերակցությունը ոչ միայն տարածաշրջանում, այլև համաշխարհային մակարդակում։ Սա ոչ միայն տնտեսական, այլև անվտանգային ու ռազմավարական ռիսկ է Ճապոնիայի և նրա դաշնակիցների համար։ Այդ իսկ պատճառով Ճապոնիան ակտիվորեն մասնակցում է տարածաշրջանային ռազմավարական դաշինքների ձևավորմանը (օրինակ՝ ինչպես ԱՄՆ-ի, Ճապոնիայի, Ավստրալիայի և Հնդկաստանի QUAD-ը՝ Քառակողմ անվտանգության երկխոսությունը), որոնք ուղղված են Չինաստանի ազդեցության սահմանափակմանը։

Բացի արտաքին քաղաքական գործոններից, չպետք է մոռանալ նաև ներքին գործոնների մասին։ Չինաստանում ազգային ինքնիշխանության ու միասնության հարցը չափազանց կարևոր է հասարակական և քաղաքական օրակարգում, և իշխանությունները հաճախ օգտագործում են Թայվանի շուրջ լարվածությունը՝ ներքին համախմբվածություն ապահովելու, տնտեսության մեջ առկա խնդիրներից ու սոցիալական լարվածությունից հանրության ուշադրությունը շեղելու համար։ Ճապոնիայում նույնպես ազգային անվտանգության հարցը հասարակական լայն աջակցություն է վայելում՝ հատկապես հաշվի առնելով տարածաշրջանային անկայունությունը և Հյուսիսային Կորեայի կողմից մշտապես դրսևորվող սպառնալիքները։ Այս համատեքստում երկու երկրների իշխանությունները շահագրգռված են պահպանել կոշտ հռետորաբանությունը, ինչը կարող է էլ ավելի սրել իրավիճակը և նվազեցնել փոխզիջումների հնարավորությունները։

Այս ամենի ֆոնին կարևոր է նշել, որ Հեռավորարևել յան տարածաշրջանում ցանկացած լարվածություն անմիջապես անդրադառնում է գլոբալ քաղաքականության և տնտեսության վրա։ Միջազգային կապիտալի հոսքերը, էներգետիկ շուկաները, տեխնոլոգիական նորարարությունները և նույնիսկ սննդամթերքի մատակարարումները մեծապես կախված են այս տարածաշրջանի կայունությունից։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ 

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում