Վաշինգտոնյան հուշագրի գինը․ ով է իրականում տուժում

Վաշինգտոնում կնքված հուշագիրը ներկայացվում է որպես խաղաղության և տարածաշրջանային համագործակցության հնարավորություն, սակայն դրա շուրջ ծավալվող գործընթացները ցույց են տալիս բոլորովին այլ պատկեր։ Քաղաքական հայտարարությունների և դիվանագիտական ձևակերպումների հետևում աստիճանաբար բացահայտվում են այն ռիսկերը, որոնց իրական բեռը կրում է Հայաստանը՝ թե ներքին կայունության, թե պետական ինքնիշխանության առումով։

Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի այն բառախաղը, որը ձևավորվել է հայկական և ադրբեջանական կողմերի միջև հաղորդակցման մեջ։ Միևնույն գործընթացը հայկական կողմը ներկայացնում է որպես խաղաղության և ապաշրջափակման նախագիծ՝ այն անվանելով Թրամփի ուղի, մինչդեռ ադրբեջանական կողմը նույնը բացահայտ և առանց շրջանցումների կոչում է Զանգեզուրի միջանցք։ Առաջին հայացքից սա կարող է թվալ ձևակերպումների տարբերություն, սակայն իրականում հենց այստեղ է թաքնված խնդրի էությունը։ Անվանման տարբերությունը վկայում է կողմերի տրամագծորեն տարբեր պատկերացումների մասին, որտեղ մեկը փորձում է մեղմել բովանդակությունը, իսկ մյուսը հստակ արձանագրում է իր ռազմաքաղաքական նպատակները։

Միևնույն ժամանակ, հուշագրի գործարկման ֆոնին Հայաստանի ներքաղաքական իրավիճակը շարունակում է սրվել։ Ընդդիմադիր գործիչների ձերբակալությունները, քաղաքական ճնշումները և հանրային կյանքի սահմանափակումները հանգեցրել են նրան, որ արևմտյան գործընկերները ավելի հաճախ և ավելի անհանգիստ ուշադրությամբ են հետևում Հայաստանում տեղի ունեցող զարգացումներին։ Արևմուտքում աճում է մտահոգությունը կառավարության քայլերի վերաբերյալ, որոնք հակասում են հռչակված ժողովրդավարական արժեքներին և իրավական պետության սկզբունքներին։

Հատկապես զգայուն արձագանք են առաջացնում եկեղեցու նկատմամբ իրականացվող ճնշումները, սրբազանների և եկեղեցականների հետապնդումները, ոչ իշխանական համայնքապետերի, բարերարների, գործարարների և քաղաքական գործիչների ձերբակալությունները։ Այս ամենը միջազգային հարթակներում ավելի ու ավելի բաց է քննարկվում որպես մարդու իրավունքների խախտում։ Նման ֆոնին վտանգի տակ են հայտնվում նաև արևմտյան գործընկերների հետ իրականացվող ծրագրերը, քանի որ արժեքային հակասությունները վերածվում են գործնական անվստահության։

Ադրբեջանի հետ ենթադրյալ խաղաղության օրակարգի ներքո հնչող որոշ նախաձեռնություններ առավել մտահոգիչ են դառնում անվտանգության տեսանկյունից։ Հայաստանի պաշտպանության նախարարը առաջարկում է կրճատել պարտադիր զինվորական ծառայության տևողությունը այն պայմաններում, երբ Ադրբեջանը հետևողականորեն ավելացնում է իր ռազմական բյուջեն և ամրապնդում բանակը։ Այս անհամաչափությունը ստեղծում է վտանգավոր իրավիճակ, երբ խաղաղության մասին խոսքերի ներքո Հայաստանը կարող է զրկվել իր պաշտպանական կարողությունների կարևոր բաղադրիչներից։ Քաղաքական շրջանակներում սա դիտարկվում է ոչ թե ինքնուրույն որոշում, այլ հնարավոր զիջում՝ թելադրված արտաքին պահանջներով։

Իշխանության հռետորաբանության առանցքային թեմաներից է դարձել նաև սահմանադրական փոփոխությունների անհրաժեշտությունը, որը ներկայացվում է ազգային ինքնության արդիականացման գաղափարով։ Սակայն իրական քաղաքական ենթատեքստում գնալով ավելի ակնհայտ է դառնում, որ խոսքը վերաբերում է Ադրբեջանի պահանջներին համահունչ քայլերին՝ մասնավորապես տարածքային պահանջներից հրաժարվելու ձևակերպումների վերանայմանը։ Սահմանադրական փոփոխությունները այս համատեքստում վերածվում են ոչ թե ներքին համախմբման, այլ արտաքին ճնշումների օրինականացման գործիքի։

Այս ամենի արդյունքում հարցը, թե ով է իրականում շահում Վաշինգտոնում կնքված հուշագրի գործարկումից, մնում է բաց։ Մինչ իշխանությունը շարունակում է խոսել խաղաղության և զարգացման հեռանկարների մասին, հասարակության ներսում աճում է զգացումը, որ այդ գործընթացների իրական գինը վճարում է հենց Հայաստանը՝ իր ժողովրդավարական համակարգով, անվտանգությամբ և ազգային ինքնությամբ։